Canmlwyddiant Capel y Groes, Pen-y-cae

IMG_7423

Ryw peder mlynedd yn ôl addewais, fel rhan o ddiwrnod Pethau Bychain, i ddigido fy hen-daid yn adrodd hanes ei gapel lleol oddi ar tâp rîl-i-rîl. Gyda chymorth mawr a hael Dan Griffiths o Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, llwyddais.

Hyd yn oed os nad yw’r pwnc yn eich diddori, i mi daw’r cynnwrf o adfer a digido hen dâp sydd wedi bod mewn cwpwrdd, a rhoi bywyd newydd. Dyma fy hen daid, felly ni chwrddais â fo.

Rhaid i mi nodi nad oeddwn yn siwr beth i’w ddisgwyl. Soniodd fy nhad bod recordiad, ble yn fyr rybudd fe ysgogwyd William Henry Jones i recordio’i hun yn adrodd hanes canmlwyddiant ei gapel yn lolfa’i dŷ. Yn ôl sôn y pethau pwysig yn ei fywyd oedd gwylio tîm pêl-droed Wrecsam bob wythnos, bywyd y capel a threfnu eisteddfodau yn gysylltiedig â’r capel. Ei swydd oedd Prif Weinyddwr Meddygol yr Amwythig. Yr oedd yn aml yn cystadlu yn yr eisteddfodau (yr oedd un ar Ionawr 1af pob blwyddyn) yn ogystal a’u trefnu a chasglu pres. Mae’n debyg bod y ysgrif hwn yn ddarn gystadleuol.

Wedi dipyn o oedi dyma hi’r recordiad o 10 Mehefin 1963. Unwaith eto rhaid pwysleisio na buasai hyn yn bosib oni bai am gymorth Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, a Dan Griffiths.

Felly dyma’r recordiad ar SoundCloud, a PDF a ysgrifennodd a sy’n cael ei adrodd.

William Henry Jones yn adrodd ei hanes ar Ganmlwyddiant Capel y Groes, Pen-y-cae, Rhos Wrecsam.

Wisgi Dylan Thomas

Gan ofni neidio ar bandwagon dathlun canmlwyddiant ers genedigaeth Dylan Thomas, oeddwn i’n meddwl bod hi’n reit cwl gweld bod Distyllfa Penderyn wedi creu wisgi newydd i ddathlu.

Tydw i ddim yn yfwr wisgi, ond mae’n frag sengl yn ôl gwefan Penderyn. Y peth sy’n f’atynu yw dyluniad y bocs a’r botel. Sylweddolais arno ar silff top tafarn lleol.

penderyn-dylan_thomas-wisgi

O.N. A yw Dylan Thomas wir yn haeddu’r fath sylw? Gallaf feddwl am eraill cystall os nad gwell.

Jamie Jones

995647_10152741257918764_5431830652697048702_n

Yn ddiweddar mae Jamie Jones, a fagwyd yng Nghaernarfon, wedi bod yn cynnal noson Paradise yng nghlwb nos DC-10 yn Ibiza ar ddydd Iau. (Mae’n droellwr sy’n ymweld â digon o lefydd eraill hefyd.) Rhywsut mae wedi mynd ati i fod yn un o arweinydd genre deep house a blasau eraill, gyda cherddoriaeth â bas trwm, ac eraill mwy ysgafn sy’n cydfynd â machlud haul.

Paradise

Llun o tu mewn i DC-10

Pam sôn amdano? Yn fy marn i, mae’n dipyn o arloeswr, ond eto yn unigolyn sydd wedi dianc rhag sylw cyfryngau Cymru. Bosib gan nad yw’n rhan o’r brif ffrwd? Nid yw ei fath o gerddoriaeth yn debyg o gael ei chwarae ar Radio Wales na Radio Cymru, a buaswn ddim yn disgwyl ei weld yn 20-i-un Golwg chwaith.

Ond a yw’n ‘Gymro’ arall sydd wedi ffoi o Gymru ar y cyfle cyntaf? Mewn cyfweliad gyda Hunger TV, mae’n nodi nad oedd y sîn cerddorol lleol yng Nghaernarfon yn apelio ato gan fod ei gyfoedion yn gwrando ar Oasis a bandiau Cymraeg eu hiaith. Gan ei fod yn crybwyll y ffaith bod bandiau iaith Cymraeg ddim at ei ddant, cymaint ag yr oedd Oasis, mae rywsut yn beth pwysig. Mae’n awgrymu ei fod yn perthyn i Gymru, ond nid y Gymru prif-ffrwd. Oherwydd hynny, mae’n bwysig i ni feddiannu’r arloeswyr hyn a’u dathlu fel un ohonom ni.

Cynhadledd Ryngwladol y Coleg Cymraeg 2014

Heddiw (3ydd Gorffennaf), yr ydwyf yn cyflwyno poster sy’n grynodeb (cryno iawn!) ar waith fy noethuriaeth. Yr ydwyf wedi bod wrthi’n ymchwilio celloedd heulol organig (paneli solar plastig), ac edrych ar sut maent yn torri a’r hyn i’w hytyried i’w gwella. Byddaf yn cyflwyno poster ar y gwaith yng Nghanolfan y Mileniwm ym Mae Caerdydd, rhwng 13:00 a 14:00 ar Lanfa Lefel 2, er yr ydych yn rhydd i’w weld unrhyw amser rhwng 09:30 a 16:00.

poster cynhadledd ryngwladol ccc 2014

Nid ydwyf wedi gwneud llawer gyda’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yn rannol gan nad ydwyf yn cael fy nghyllido ganddynt, ond yn bennaf oherwydd fy niffyg i sylweddoli ar y cyfle.

Gallwch unai ddod i’m gweld, edrych ar y llun, neu lawrlwytho’r PDF.

Towns in Britain, Jones the Planner

38_book_cover_FINAL5_web

Un blog dwi wedi bod yn ei ddilyn ers amser yw un Jones the Planner, ble mae Adrian Jones sy’n gynllunydd trefol, a Chris Matthews sy’n hanesydd a dyluniwr graffeg, yn trafod y da a’r drwg o drefnu a datblygiad trefi dros Ewrop – Lloegr yn bennaf, ond maent wedi trin Abertawe, Caerdydd a Chasnewydd. (Magwyd un o’r awduron yng Nghaerdydd.)

Mae’r blog yn apelio’n fawr ataf gan fy mod yn hoff o grwydro a syllu ar bensaernïaeth, ystyried sut y datblygodd cymunedau, a cheisio edrych am batrymau. Yn ôl eu hastudiaeth o Gaerdydd, mae’r beirniadaeth yn amlwg – bod creu boulevard Rhodfa Lloyd George i geisio cysylltu’r Bae â’r canol wedi methu, a dylai ail-ddatblygiad y Bae wedi cychwyn gydag adeiladau Sgwâr Mount Stuart. Ar y llaw arall, mae’n nodi bod ail-ddatblygiad dociau Abertawe wedi bod yn fwy o lwyddiant na un Caerdydd, wrth geisio greu ryw gydlyniad gyda gweddill y ddinas.

Gallwch ddarllen eu hastudiaethau diddorol a chwaethus ar eu gwefan, ond dwi’n awgrymu i chi brynnu’r llyfr sydd wedi ei brisio ddigon rhesymol.

Treftadaeth Diwylliannol Digidol

blog1

Ers sawl blwyddyn, mae Google wedi bod wrthi’n digido ac archifio cynnwys llyfrgelloedd ac orielau’r byd. Mae’n bosib iawn eich bod wedi canfod ryw ragolwg o lyfr ar Google Books, neu o leiaf tystiolaeth o fodolaeth cyhoeddiad.

Gyda pharhâd gwaith Google, daeth i’m sylw bod ganddynt wefan newydd Cultural Institute, sydd wedi crynhoi rhai o’r gwaith a ddigidwyd i mewn i gasgliadau gyda sylwebaeth. Y casgliad cyntaf i mi ei weld oedd Ffatri Arian J.W. Evans sydd wedi ei gyflwyno gan Treftadaeth Lloegr / English Heritage. Hoffwn hefyd tynnu eich sylw at wefan Tumblr English Heritage, sydd yn gwenud defnydd priodol o’r gwasanaeth yn fy marn i.

Wrth gwrs, gan fod hi’n 6ed o Fehefin mae’n briodol i mi roi dolen i gasgiad Cultural Heritage D-Day.

Mae’n bryd i sefydliadau Cymru rannu’r un llwyfan digidol, fel bod eraill yn gweld ein treftadaeth ochr yn ochr â llyfrgelloedd eraill y byd. Cofiwch fod clod mawr i Llyfrgell Genedlaethol Cymru am yr hyn maent wedi ei wneud eisoes gyda Cylchgronau Cymru.

Treiddiad y Gymraeg ym myd addysg

Gellir dadlau y cychwynodd addysg Gymraeg fodern gyda chyhoeddiad Y Gymraeg mewn Addysg a Bywyd yn 1927, gan ‘Y Weinyddiaeth Addysg’. Nid oes copi rhydd arlein i’w ganfod, ond mae cofnod ar Google Books. Llwyddais i ffeindio ailgyhoeddiad o 1953  yn llyfrgell Safle Normal Prifysgol Bangor, gyda’r map hwn o’r nifer o blant sy’n derbyn addysg Gymraeg yn yr ysgol gynradd.

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg. (Gwreiddiol: 11.5MB)

Mae’r map yn dangos be y byddwn wedi ei ddisgwyl bryd hynny. Addysg Gymraeg mewn ysgolion, yn yr ardaloedd hynny sydd â chanran uchel o siaradwyr Cymraeg. Nid oedd gwybodaeth ar gael am ysgolion uwchradd na phrifysgolion, ond buaswn wedi disgwyl gweld dim patrwm tebyg i addysg gynradd.

Yn amlwg mae addysg uwchradd Cymraeg i’w gael yn y rhanfwyaf o Gymru heddiw, ac yn fwy fwy ym mhrifysgolion Cymru gyda sefydlu’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Y patrwm yw twf mewn ‘addysg’, fel sydd wedi ei nodi yn y teitl. Ers y 1950au hyd heddiw, mae addysgu wedi bod yn cynyddu o oedran babanod, hyd gynradd, hyd uwchradd, a rŵan mewn prifysgolion. Y weithred ffurfiol o drosglwyddo gwybodaeth, gwaith sydd wedi ei wneud eisoes, at eraill, sydd wedi cynyddu o ran darpariaeth yn y Gymraeg,.

Y cam nesaf yw cynyddu defnydd o’r Gymraeg ym meysydd ymchwil. Mae hyn yn amlwg wedi bod yn digwydd eisoes mewn pynciau fel y Gymraeg a hanes, ond beth am beirianneg neu gwleidyddiaeth? Y broblem gyda defnyddio rhywbeth fel y nifer o ddoethuriaethau fel ffon fesur, yw bod ymchwil yn cael ei gynnal mewn maes arbenigol cul. I allu derbyn doethuriaeth, rhaid i’r ymgeisydd allu ffeinio unigolion arbenigol eraill i farcio’r gwaith. Cyfrwng Saesneg bydd hyn mwy na thebyg. Caiff doethuriaeth ei ennill ar sail y copi sy’n cael ei farcio, nid ar y gwaith na sut y’i cynhaliwyd.

Mewn gweldydd sydd â ieithoedd cadarn fel yr Almaen, gellir canfod yn aml tudalen agoriadol sydd â ‘Zusammenfassung’ ar y top. Yr arfer yw cyflwyno doethuriaeth Saesneg gyda chrynodebau neu ‘abstract’ yn yr Almaeneg yn gyntaf, a’r Saesneg yn ail. Mae hyn yn sicrhau bod rhan o waith arbennigol, er yn bitw, yn cael ei gyflwyno mewn cyd-destun Almaeneg. Yn ogystal a hyn, mae rhai prifysgolion, fel Prifysgol Melbourne yn Awstralia, yn nodi os yw doethuraeth am gael ei gyflwyno mewn iaith arall, rhaid cynnwys copi ryw 5,000 i 10,000 air sy’n crynhoi gwaith 80,000 o eiriau, yn y Saesneg.

Petai camau fel hyn yn cael ei gymryd yng Ngymru, nid yn unig y byddem yn ychwanegu at gorpws gyda geiriau arbenigol naturiol Gymraeg, ond gallem addysgu pobl gyda’r union wybodaeth a ddysgwyd yma yng Nghymru.

Dysgu ac addysgu, yng Nghymru.

Celfyddyd-X

veldboeket_low

Mewn ysbyty y byddwch yn disgwyl ffeindio pleydrau-x; eraill yn ei ddefnyddio ym meysydd peirianneg, cemeg a ffiseg. Bydd Arie van ‘t Riet yn ei ddefnyddio i wneud celf. Mae’n ffisegydd radiolegol o’r Iseldiroedd sy’n cymryd lluniau pelyd-x o blanhigion ac anifeiliaid ac yn eu lliwio. Gallwch weld mwy o’i waith ar ei wefan, gan gynnwyd fideo TED.

Peryg addasu cnydau’n ennynol

Soniwyd yr wythnos hon, y daw cnydau gyda genynnau addasiedig (genetically modified) i’n siopau yng nghynt na’r disgwyl. Bwriad un grŵp yw datblygu tomatoau sy’n cynnwys y pigment anthocyanin. Anthocyanin sy’n rhoi’r lliw porffor tywyll i lus America, a’r gred yw eu bod y gwrthocsidydd gyda sawl mantais i’n iechyd. Yn ogystal a hyn, mae grŵp arall yn ceisio datblygu cnydau a fydd yn cynnwys omega-3 sy’n gwrthlidiol.

Newyddion da yn tydi? Ond praint mor cadarn yw ein dealltwriaeth o’r gwyddoniaeth? Mae ymchwil o blaid bod gwrthocsidyddion yn fanteisiol, gan eu bod yn adweithio gyda radicalau a fyddai fel arall yn arwain at niweidio celloedd a hyd yn oed arwain at gancrau. Ers peth amser, mae pobl yn hyderus bod bwyta pysgod, sy’n cynnwys omega-3, o fudd i’r galon, cymalau a’r ymennydd. Ond a ydym yn llwyr deall sut mae hyn yn gweithio? Yn y naill enghraifft mae dadlau cadarn yn erbyn.

Ydi o’n syniad da addasu’r byd naturiol, er mwyn i ni geisio mantais, yn seiliedig ar ein dealltwriaeth presenol? Cynnydd gwyddoniaeth yw ei allu i addasu a newid, ac o ganlyniad bydd gwyddoniaeth fory yn wahanol i wyddoniaeth heddiw. Dylem newid ein byd i gyd-fynd â’n dealltwriaeth, neu newid ein dealltwriaeth i gyd-fynd â’n byd?