Un nodwedd gyffrous o drefolaeth yw presenoldeb pobl. Boed yn bobl chi’n eu hadnabod neu beidio, rhaid rhyngweithio gyda hwy unai drwy gamu heibio neu wenu a sgwrsio. Er bod hyn yn nodwedd sy’n gallu rhoi mwynhad, mae diffygion ynddo. Mewn dinasoedd sydd â phoblogaethau a dwyseddau uchel, mae’r nifer fawr o bobl angen dull o symud o un lle i’r llall. Gan fod adeiladau a thai yn rhan annatod o drefolaeth, rhai symud o amgylch y rhwystrau hyn.

Ar wahân i gerdded neu feicio, ateb cynhwysfawr i symud pobl o gwmpas dinas yw trafnidiaeth gyhoeddus. Y dull cyflymaf hyd ddyddiau’r Chwyldro Diwydiannol oedd y ceffyl. Anfantais hyn oedd terfyn o 1 i 2 o bobl, neu grŵp bach mewn trol. Adeiladwyd camlesi yn nyddiau cynnar y Chwyldro, ond roedd hyn hefyd gyda chyfyngiad ar faint o bobl yr oeddent yn gallu cludo, a’u prif bwrpas oedd cludo glo a mwynau eraill. Yna daeth y rheilffyrdd gyda’u pŵer.

Methodd Llundain a thyfu heibio maint penodol cyn dyfodiad y rheilffyrdd. Yr oedd poblogaeth Llundain a’i maestrefi yn dibynnu ar ganolau San Steffan a Llundain ac Afon Tafwys. Daeth y rheilffyrdd gan ganiatáu i bobl a nwyddau symud ynghynt gan arwain at ymestyniad a phellhad o’r maestrefi. Daeth defnyddio’r rheilffyrdd yn achos pleser ac angen, gyda system danddaearol yn dilyn. Digwyddodd yr un beth ym Mharis gyda’r Metro, ond nid i’r un graddau. Heddiw mae’r systemau rheilffyrdd tanddaearol yn asgwrn cefn i’r dinasoedd maent yn eu gwasanaethu.

Hydref diwethaf cyhoeddwyd papur ar arXiv, sef gwefan sy’n casglu papurau academaidd ar bynciau gwyddonol, ar effeithlonrwydd systemau tanddaearol mewn dinasoedd mawrion. Y ddwy ddinas o dan sylw oedd Llundain a Pharis. Gallwch weld y papur o dan y teitl On the Efficiency of Underground Systems in Large Cities (PDF). Yn y papur, defnyddiwyd entropi amrywiaeth neu wybodaeth sy’n rhan o faes damcaniaeth gwybodaeth.

Os yw’r geiriau mawrion yma’n rhoi braw, entropi yw mesur trefn, neu pa mor daclus yw system. Os oes gennych fwced o ddŵr glas a bwced o ddŵr melyn, gallwn ddweud fod entropi’r system ar ei isaf, gan fod y dŵr glas mewn un lle a’r dŵr melyn mewn lle arall. Os gwnawn ni dywallt y ddau fwced efo’i gilydd fewn i un bwced mawr, mae entropi’r system yn codi gan fod mwy o anrhefn – gronynnau’r dyfroedd wedi cymysgu â’i gilydd. Mae’r dŵr bellach yn wyrdd (glas a melyn yn rhoi gwyrdd) ac mae hi bron yn amhosib y byddwn yn gweld y dyfroedd glas a melyn eto ar ben eu hunain.

Felly o wybod bod entropi’n golygu math o anrhefn, yr ydym yn mesur trefn amrywiaeth – e.g. dynion yn byw ar un stryd a gwragedd ar stryd arall etc. yr amrywiaeth rhwng dynion a gwragedd, a’r drefn yn ymwneud ag os yw pob dyn mewn un lle a phob gwraig mewn lle arall. Gall gwybodaeth ailosod amrywiaeth os oes eisiau gan ein bod yn defnyddio gwybodaeth a gasglwyd i gategorïo pobl a diffinio amrywiaeth.

Mi wnaeth y papur astudio entropi amrywiaeth pobloedd Llundain a Pharis gyda system danddaearol neu beidio. Defnyddiwyd gwybodaeth ofodol a oedd eisoes wedi ei gasglu a’i threfnu ar OpenStreetMap i.e. lleoliadau gwrthrychau a ffyrdd, a’r dulliau mwyaf posib i berson symud o amgylch y nodweddion hyn. I ddadansoddi gwybodaeth mapiau OSM, defnyddiwyd y meddalwedd Merkaartor sy’n nodi nodes, neu ble mae ffyrdd yn cyfarfod ei gilydd. Defnyddiwyd yr amod o ddim ond derbyn node ble’r oedd tair stryd neu fwy yn dod at ei gilydd i anwybyddu ffyrdd heb allanfa/unffordd etc. Yn syml, edrych am gyffyrdd pwysicaf y ddinas, mesur eu cysylltiadau i rannau eraill o’r ddinas, agosrwydd y nodes at ei gilydd, a hygyrchedd cyffredinol y ddinas. Cael pobl i grwydro’r strydoedd a mesur eu trylediad trwy’r ddinas.

Cartograffiaeth yw’r grefft o greu darluniau cyffredinol neu gymleth sy’n cyfleu nodweddion ffisegol fel ffyrdd neu fynyddoedd, neu nodweddion mwy haniaethol fel ffiniau gweinyddol. Mapiau – sydd yn deillio o wybodaeth gofodol. Er fod y syniad yn digon syml ac yn beth sydd wedi ei gyflwyno i ni ers yn blant, gall fod yn andros o ddefnyddiol a phwerus.

Gall cartograffiaeth gael ei dderbyn fel celf neu wyddor. Celf yn y modd mae gwybodaeth yn cael ei gyflwyno i’r defnyddiwr, a hwnw mewn dull priodol, lliwgar a hwylus; gwyddonol gan fod angen cynllun o sut i greu fap o ystadegau neu greu topoleg o nodweddion ffisegol fel map tiwb Llundain. Gweler isod.

Nid oes raid i gartograffiaeth fod yn llym gysylltedig â daearyddiaeth. Gall cael ei ddefnyddio mewn meysydd cymdeithasegol neu hyd yn oed llenyddiaeth. Gweler y llun isod ar sut mae cymeriadau gweithiau William Shakespeare yn croesi ei gilydd. Wedi dweud hyn, mae cartograffiaeth yn dibynnu ar wybodaeth gofodol sy’n rhoi mapiau i ni. Tydi map ddim pob tro yn gysylltiedig â chartograffiaeth. Cerwch i wefan Information is Beautiful am sawl enghraifft sydd ddim yn defnyddio unrhyw wybodaeth gofodol o gwbl.

Mae bywydau nifer wedi cael eu newid gyda dyfodiad Google Maps, a chyn hynny gwefannau fel StreetMap a MultiMap. Ym mhob enghraifft maent wedi bod yn defnyddio gwybodaeth caeëdig, unai wedi ei gasglu gan nhw eu hunain neu’n cael ei ddefnyddio drwy drwydded gan yr Arolwg Ordnans neu gwmni arall. Gwefan sydd yn cynnig gwasanaeth mapio a hynny’n god agored yw OpenStreetMap. Disgrifir fel Wikipedia’n cwrdd â mapiau – yn rhydd i bawb olygu a chyfrannu cymaint a phosib.

Yn y rhifyn cyfredol o’r cylchgrawn Wired (Medi 2010) mae sôn am OpenStreetMap a sut i gyfleu gwybodaeth yn weledigaethol. Cafodd defnydd mawr o OpenStreetMap ei wneud adeg y trychineb yn Haiti. Wrth i gyrff cymorth rhyngwladol geisio teithio trwy Haiti o’r Weriniaeth Dominicaidd, yr nifer yn mynd ar goll. Oherwydd hanes Haiti, does ddim llawer o fapio wedi digwydd neu ddim byd digon dibynnol a chyfredol. Mi wnaeth y cymhorthwyr cyntaf i Haiti gwneud yr ymdrech i ddefnyddio dyfais GPS i fapio prif lwybrau’r wlad. Cafodd hyn ei gofnodi ar OpenStreetMap a oedd wedyn wedi ei olygu arlein i symleiddio cromliniau fewn i linellau mwy syth; nid i gynrychioli’n union ond i roi syniad o’r tirwedd – ble mae afonydd, coedwigoedd, pontydd.

Gan fod OpenStreetMap yn god agored mae modd ychwanegu at y peth, nid yn unig gyda gwybodaeth atodol, ond y system ei hun. Mae cynllunio sylweddol y tu ôl i’r system sy’n caniatau i bobol nodi pob math o nodweddion gan gynnwys blychau post, coed unigol, safle bws neu dafarn lleol. Gall gwybodaeth helaeth gael ei ychwanegu fel enwau Cymraeg neu Saesneg, enw tafarn, haen ffordd os oes mwy nag un ffordd yn croesi ei gilydd.

Gyda OpenStreetMap yn god agored sy’n cynnwys API (rhyngwyneb rhaglennu rhaglen?) gall meddalwedd gael ei ddatblygu i ychwanegu, golygu neu echdynnu gwybodaeth. Un o rhain yw Merkaator (swnio’n debyg i Mercator yn tydi?), meddalwedd goygu cod agored. Yng Nghymru mae llefydd fel Caerdydd wedi ei fapio’n reit dda hyd yn hyn. Mae hwn wedi gael ei wneud yn haws gyda stadau o dai sydd a ffyrdd syth sy’n croesi megis matrics. Nid yw llefydd eraill wedi eu mapio cystal. Edrychwch ar rywle fel Bae Colwyn sydd a phoblogaeth reit uchel a sydd wedi ei ledaenu, nid yw’r hyn sydd wedi ei fapio fel sy’n bodoli go iawn. Yn hyn dwi’n ceisio’i ddweud yw fod angen i bobl Cymru fynd ati i fapio Cymru! Gall hyn cael ei wneud gyda theclynnau GPS neu feddalwedd ar iPhone, neu ffôn sy’n rhedeg Android. Pa bynnag ffôn neu ddyfais sydd gennych gallwch ddatblygu meddalwedd iddo. Un tasg sydd angen ei wneud yw cyfieithu Merkaartor i’r Gymraeg.

O safbwynt Cymraeg gall nodweddion dderbyn unrhyw enw, gyda thag enw Saesneg neu enw Cymraeg. Tagiau posib yw ‘name’, ‘name:cy’ a ‘name:en’. ‘name’ sy’n cael y blaenoriaeth o’r tri neu fwy. Pwy sydd i benderfynu pa enw sydd ‘fwyaf swyddogol’? Pwy sydd am benderfyny os na Caerffili neu Caerphilly sydd am ymddangos, neu fod afon yn cael ei enwi’n Afon Clwyd yn lle River Clwyd. Gall ‘name’ cael ei lenwi gyda River Clwyd tra fo’r tag ‘name:cy’ yn cael ei lenwi gyda Afon Clwyd. Unrhyw ffordd bydd map yn dangos River Clwyd, a thrwy pori ymhellach bydd Afon Clwyd yn ymddangos, er fod gan yr afon enw Cymraeg cynhenid. Byddai lle fel Abertawe yn gallu cael ei drin yn fwy cyfartal gan fod yr enw Saesneg Swansea ag ystyr hollol gwahanol, a fod blaenoriaeth dros un enw neu’r llall yn amhosib ei wneud heb fod ag agenda. Isod mae llun o Merkaartor a sut mae modd golygu a gweld gwybodaeth.