Creu Celloedd Heulol: Rhan 1

Os nad ydych yn gwybod eisoes, yr ydwyf wrthi’n cwblhau doethuriaeth mewn celloedd ffotofoltaëg organig – paneli solar plastig. Dyma’r rhan gyntaf mewn cyfres sy’n egluro sut mae mynd ati i greu cell ffotofoltaëg organig. Yn Rhan 1, dwi am sôn am y cyfleusterau sydd eu hangen.

Yr ystafell-lân

intel_clean_room

Bosib eich bod yn cofio hysbysebion gwneuthurwr microsglodyn Intel, gyda gweithwyr mewn siwtiau gwyn a mygydau yn dawnsio wrth weithio. Yr oeddent yn gweithio mewn ystafell-lân – ystafell ble mae lefel llwch yn cael ei reoli. Mewn microsglodion, mae cledrau tenau iawn yn dargludo trydan. Er o faint bach i ni, gall darnau tenau o wallt neu lwch fod digon mawr i bontio’r cledrau hyn, gan eu siortio (short-circuit) a’u thorri. O ganlyniad caiff yr awyrgylch ei reoli.

Mae gan bob ystafell-lân dosbarth. Dyfernir y dosbarth yn ôl faint o ronnynnau llwch sydd dros 0.5 micromedr (μm). Yma yn adran Peirianneg Electronig Prifysgol Bangor mae ystafell-lân dosbarth 1000, sy’n golygu nad oes mwy na 1000 gronyn o lwch maint 0.5 μm neu fwy mewn troedfedd giwbig. Mewn ystafell gyffredin, gall fod hyd at 10,500,000 gronyn llwch mwy na 0.5 μm.

I leihau creu llwch ac i ddiogelu’n hunain rhag cemegau, bydd pawb sy’n defnyddio’r ystafell-lân yn gwisgo siwt arbennig i orchuddio mwyafrif eu corff. Wrth eistedd, gall person greu hyd at 100,000 gronyn o lwch y droedfedd giwbig. Yn ogystal â hyn bydd sbectolau diogelwch a menyg priodol yn cael eu gwisgo. Bydd arwisgo’r siwt arbennig yn digwydd mewn ystafell fach, cyn mynd i mewn i’r prif ystafell-lân.

Caiff y lefelau llwch eu rheoli gydag unedau trin aer. Mae’r rhain yn ymddwyn fel ffaniau mawr arbennig, sy’n chwythu mewn llinellau union syth o’r nenfwd i’r llawr – llif llafnol (laminar) yn hytrach na lif tyrfus (turbulent), fel na fydd yn gwasgaru llwch i bobman. Caiff llwch eu chwythu i’r llawr, ble mae llif arall o aer yn chwythu a’r draws. Bydd y llwch yn casglu yng nghorneli’r lloriau o ganlyniad, a’u gwthio allan trwy unrhyw agorfâu.

Ar ben hyn, mae’r ystafell-lân o hyd o dan wasgedd uwch i’r tu allan. Golyga hyn na all llwch na baw wneud ei ffordd i mewn, a’r tueddiad yw i bopeth cael ei chwythu allan trwy unrhyw fwlch neu agoriad. Mae’r unedau trin aer hefyd yn rheoli’r tymheredd a’r lleithder fel bod yr amodau’n gyson.

Nodweddion eraill sy’n bwysig i’r ystafell-lân:

  • Hidlyddion golau glas/uwch-fioled (UV) – mae golau uwch-fioled/glas efo digon o egni i ddinistrio a dadfeilio rhai deunyddiau, yn yr un modd bydd yr haul yn llosgi eich croen. O ganlyniad mae popeth yn edrych yn felyn/oren, heb y golau glas.
  • Haenau dadwefru statig – mae’r llawr, waliau ac arwynebeddau eraill wedi ei thrin fel nad yw’n bosib i drydan statig gasglu. Gall sioc statig fach o’ch bys fod yn ddigon i dorri a chwythu microsglodion.

 

Bocs-menyg

Mae’r bocs-menyg yn ryw fath o gwpwrdd arbennig sydd wedi ei lenwi gyda nwy nitrogen pur. Caiff y nitrogen ei gyflenwi o silindrau, a’r bwriad yw creu awyrgylch anadweithiol heb bresenoldeb ocsigen nag anwedd dŵr. Gall ocsigen adweithio gyda rhai deunyddiau gan eu newid, tra fo dŵr yn gallu gwneud yr un peth neu achosi i ddeunyddiau chwyddo a cholli siap.

Y tu mewn i’r bocs-menyg mae anweddwr thermol. Golyga hyn bod hi’n bosib cynhesu metel pur fel ei fod yn troi’n nwy a gorchuddio dyfeisiau. Yn aml defnyddir hyn i roi cyswllt positif neu negyddol ar ben dyfais.

P1020678

Mae’n bosib nad yw’r disgrifiadau geiriol yn gwneud llawer o synwyr, ond gobeithio y bydd mwy o synwyr i’w wneud o’u defnydd wrth i ni fynd yn ein blaenau.

Cynhadledd Ryngwladol y Coleg Cymraeg 2014

Heddiw (3ydd Gorffennaf), yr ydwyf yn cyflwyno poster sy’n grynodeb (cryno iawn!) ar waith fy noethuriaeth. Yr ydwyf wedi bod wrthi’n ymchwilio celloedd heulol organig (paneli solar plastig), ac edrych ar sut maent yn torri a’r hyn i’w hytyried i’w gwella. Byddaf yn cyflwyno poster ar y gwaith yng Nghanolfan y Mileniwm ym Mae Caerdydd, rhwng 13:00 a 14:00 ar Lanfa Lefel 2, er yr ydych yn rhydd i’w weld unrhyw amser rhwng 09:30 a 16:00.

poster cynhadledd ryngwladol ccc 2014

Nid ydwyf wedi gwneud llawer gyda’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yn rannol gan nad ydwyf yn cael fy nghyllido ganddynt, ond yn bennaf oherwydd fy niffyg i sylweddoli ar y cyfle.

Gallwch unai ddod i’m gweld, edrych ar y llun, neu lawrlwytho’r PDF.

Towns in Britain, Jones the Planner

38_book_cover_FINAL5_web

Un blog dwi wedi bod yn ei ddilyn ers amser yw un Jones the Planner, ble mae Adrian Jones sy’n gynllunydd trefol, a Chris Matthews sy’n hanesydd a dyluniwr graffeg, yn trafod y da a’r drwg o drefnu a datblygiad trefi dros Ewrop – Lloegr yn bennaf, ond maent wedi trin Abertawe, Caerdydd a Chasnewydd. (Magwyd un o’r awduron yng Nghaerdydd.)

Mae’r blog yn apelio’n fawr ataf gan fy mod yn hoff o grwydro a syllu ar bensaernïaeth, ystyried sut y datblygodd cymunedau, a cheisio edrych am batrymau. Yn ôl eu hastudiaeth o Gaerdydd, mae’r beirniadaeth yn amlwg – bod creu boulevard Rhodfa Lloyd George i geisio cysylltu’r Bae â’r canol wedi methu, a dylai ail-ddatblygiad y Bae wedi cychwyn gydag adeiladau Sgwâr Mount Stuart. Ar y llaw arall, mae’n nodi bod ail-ddatblygiad dociau Abertawe wedi bod yn fwy o lwyddiant na un Caerdydd, wrth geisio greu ryw gydlyniad gyda gweddill y ddinas.

Gallwch ddarllen eu hastudiaethau diddorol a chwaethus ar eu gwefan, ond dwi’n awgrymu i chi brynnu’r llyfr sydd wedi ei brisio ddigon rhesymol.

Treftadaeth Diwylliannol Digidol

blog1

Ers sawl blwyddyn, mae Google wedi bod wrthi’n digido ac archifio cynnwys llyfrgelloedd ac orielau’r byd. Mae’n bosib iawn eich bod wedi canfod ryw ragolwg o lyfr ar Google Books, neu o leiaf tystiolaeth o fodolaeth cyhoeddiad.

Gyda pharhâd gwaith Google, daeth i’m sylw bod ganddynt wefan newydd Cultural Institute, sydd wedi crynhoi rhai o’r gwaith a ddigidwyd i mewn i gasgliadau gyda sylwebaeth. Y casgliad cyntaf i mi ei weld oedd Ffatri Arian J.W. Evans sydd wedi ei gyflwyno gan Treftadaeth Lloegr / English Heritage. Hoffwn hefyd tynnu eich sylw at wefan Tumblr English Heritage, sydd yn gwenud defnydd priodol o’r gwasanaeth yn fy marn i.

Wrth gwrs, gan fod hi’n 6ed o Fehefin mae’n briodol i mi roi dolen i gasgiad Cultural Heritage D-Day.

Mae’n bryd i sefydliadau Cymru rannu’r un llwyfan digidol, fel bod eraill yn gweld ein treftadaeth ochr yn ochr â llyfrgelloedd eraill y byd. Cofiwch fod clod mawr i Llyfrgell Genedlaethol Cymru am yr hyn maent wedi ei wneud eisoes gyda Cylchgronau Cymru.

Treiddiad y Gymraeg ym myd addysg

Gellir dadlau y cychwynodd addysg Gymraeg fodern gyda chyhoeddiad Y Gymraeg mewn Addysg a Bywyd yn 1927, gan ‘Y Weinyddiaeth Addysg’. Nid oes copi rhydd arlein i’w ganfod, ond mae cofnod ar Google Books. Llwyddais i ffeindio ailgyhoeddiad o 1953  yn llyfrgell Safle Normal Prifysgol Bangor, gyda’r map hwn o’r nifer o blant sy’n derbyn addysg Gymraeg yn yr ysgol gynradd.

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg. (Gwreiddiol: 11.5MB)

Mae’r map yn dangos be y byddwn wedi ei ddisgwyl bryd hynny. Addysg Gymraeg mewn ysgolion, yn yr ardaloedd hynny sydd â chanran uchel o siaradwyr Cymraeg. Nid oedd gwybodaeth ar gael am ysgolion uwchradd na phrifysgolion, ond buaswn wedi disgwyl gweld dim patrwm tebyg i addysg gynradd.

Yn amlwg mae addysg uwchradd Cymraeg i’w gael yn y rhanfwyaf o Gymru heddiw, ac yn fwy fwy ym mhrifysgolion Cymru gyda sefydlu’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Y patrwm yw twf mewn ‘addysg’, fel sydd wedi ei nodi yn y teitl. Ers y 1950au hyd heddiw, mae addysgu wedi bod yn cynyddu o oedran babanod, hyd gynradd, hyd uwchradd, a rŵan mewn prifysgolion. Y weithred ffurfiol o drosglwyddo gwybodaeth, gwaith sydd wedi ei wneud eisoes, at eraill, sydd wedi cynyddu o ran darpariaeth yn y Gymraeg,.

Y cam nesaf yw cynyddu defnydd o’r Gymraeg ym meysydd ymchwil. Mae hyn yn amlwg wedi bod yn digwydd eisoes mewn pynciau fel y Gymraeg a hanes, ond beth am beirianneg neu gwleidyddiaeth? Y broblem gyda defnyddio rhywbeth fel y nifer o ddoethuriaethau fel ffon fesur, yw bod ymchwil yn cael ei gynnal mewn maes arbenigol cul. I allu derbyn doethuriaeth, rhaid i’r ymgeisydd allu ffeinio unigolion arbenigol eraill i farcio’r gwaith. Cyfrwng Saesneg bydd hyn mwy na thebyg. Caiff doethuriaeth ei ennill ar sail y copi sy’n cael ei farcio, nid ar y gwaith na sut y’i cynhaliwyd.

Mewn gweldydd sydd â ieithoedd cadarn fel yr Almaen, gellir canfod yn aml tudalen agoriadol sydd â ‘Zusammenfassung’ ar y top. Yr arfer yw cyflwyno doethuriaeth Saesneg gyda chrynodebau neu ‘abstract’ yn yr Almaeneg yn gyntaf, a’r Saesneg yn ail. Mae hyn yn sicrhau bod rhan o waith arbennigol, er yn bitw, yn cael ei gyflwyno mewn cyd-destun Almaeneg. Yn ogystal a hyn, mae rhai prifysgolion, fel Prifysgol Melbourne yn Awstralia, yn nodi os yw doethuraeth am gael ei gyflwyno mewn iaith arall, rhaid cynnwys copi ryw 5,000 i 10,000 air sy’n crynhoi gwaith 80,000 o eiriau, yn y Saesneg.

Petai camau fel hyn yn cael ei gymryd yng Ngymru, nid yn unig y byddem yn ychwanegu at gorpws gyda geiriau arbenigol naturiol Gymraeg, ond gallem addysgu pobl gyda’r union wybodaeth a ddysgwyd yma yng Nghymru.

Dysgu ac addysgu, yng Nghymru.

Celfyddyd-X

veldboeket_low

Mewn ysbyty y byddwch yn disgwyl ffeindio pleydrau-x; eraill yn ei ddefnyddio ym meysydd peirianneg, cemeg a ffiseg. Bydd Arie van ‘t Riet yn ei ddefnyddio i wneud celf. Mae’n ffisegydd radiolegol o’r Iseldiroedd sy’n cymryd lluniau pelyd-x o blanhigion ac anifeiliaid ac yn eu lliwio. Gallwch weld mwy o’i waith ar ei wefan, gan gynnwyd fideo TED.

Peryg addasu cnydau’n ennynol

Soniwyd yr wythnos hon, y daw cnydau gyda genynnau addasiedig (genetically modified) i’n siopau yng nghynt na’r disgwyl. Bwriad un grŵp yw datblygu tomatoau sy’n cynnwys y pigment anthocyanin. Anthocyanin sy’n rhoi’r lliw porffor tywyll i lus America, a’r gred yw eu bod y gwrthocsidydd gyda sawl mantais i’n iechyd. Yn ogystal a hyn, mae grŵp arall yn ceisio datblygu cnydau a fydd yn cynnwys omega-3 sy’n gwrthlidiol.

Newyddion da yn tydi? Ond praint mor cadarn yw ein dealltwriaeth o’r gwyddoniaeth? Mae ymchwil o blaid bod gwrthocsidyddion yn fanteisiol, gan eu bod yn adweithio gyda radicalau a fyddai fel arall yn arwain at niweidio celloedd a hyd yn oed arwain at gancrau. Ers peth amser, mae pobl yn hyderus bod bwyta pysgod, sy’n cynnwys omega-3, o fudd i’r galon, cymalau a’r ymennydd. Ond a ydym yn llwyr deall sut mae hyn yn gweithio? Yn y naill enghraifft mae dadlau cadarn yn erbyn.

Ydi o’n syniad da addasu’r byd naturiol, er mwyn i ni geisio mantais, yn seiliedig ar ein dealltwriaeth presenol? Cynnydd gwyddoniaeth yw ei allu i addasu a newid, ac o ganlyniad bydd gwyddoniaeth fory yn wahanol i wyddoniaeth heddiw. Dylem newid ein byd i gyd-fynd â’n dealltwriaeth, neu newid ein dealltwriaeth i gyd-fynd â’n byd?

Ysgrifennu

Sgwennu, sgwennu a mwy o sgwennu!

Os nad ydych yn gwybod eisoes, dwi ym merfeddion doethuriaeth – bellach yn fy nhrydydd blwyddyn – ac erbyn hyn o dan bwysau i ysgrifennu fy nghanlyniadau. Ryw wythnos yn ôl es i weld sut oedd fy mharth newyddsbon.com, ond i sylweddoli nad oedd yn gweithio. Wrth ystyried atgyfodi’r wefan, meddyliais ei fod yn le addas i ymarfer ysgrifennu.

Yr ydwyf wedi clywed droeon am academyddion gwyddorau a pheirianneg yn pwysleisio pwysigrwydd rhyddiaeth. Arferid ysgrifennu mewn llyfrau i gofnodi rhifau neu ddiagramau, ond prin bydd ysgrifennu estynedig i ddigrifio’r gwaith i eraill. Y bwriad yw ymarfer ysgrifennu’n gyffredinol – dod i arfer gyda’r amrywiaeth posib o gychwyn brawddegau – dianc o ddefnyddio “mae” i gychwyn pob brawddeg fel sy’n hawdd gwneud.

Arferais darllen ac ysgrifennu’n reit aml am bethau digon amrywiol, ond nid ar y we; dyma geisio dychwelyd.