Blast!
Tachwedd 11eg, 2008Heno yma, Tachwedd 11 dangoswyd y ffilm ddogfennol Blast! yn Narlithfa Julian Hodge, Prifysgol Caerdydd. Mae enw’r ffilm yn deillio o Balloon-borne, Large-Aperture, Submillimeter Telescope (BLAST).
Gall y sbectrwm electromagneteg gael ei rannu mewn i fathau o ymbelydredd. Un o rhain yw’r submillimeter (ismilimedr yn y Gymraeg?). Mae rhwng y math isgoch sy’n gwneud i chi deimlo gwres heb ei weld, a meicrodonnau sy’n coginio eich bwyd ac yn angenrheidiol i ffonau symudol. Enw arall ar submillimeter yw’r amrediad TeraHertz gan fod yr ymbelydredd amlder 0.3 a 3THz.
Ond pam yr amrediad yma? Mae’r math yma o ymbelydredd i’w ffeindio ynghanol llwch gofodol sydd rhwng 10-20K (-263 i -253 gradd celsiws) o dymheredd. Mae’r rhanfwyaf o’r llwch ma wedi creu galaethau sydd ymhell iawn o’n byd ni. Nid yw’r ymbelydredd ma’n weledol i lygad dyn, ond gall offer penodol ei weld. Mae’r llygad dynol wedi ei addasu i weld ymbelydredd optegol.
Beth sy’n gwneud y math yma o ymbelydredd hyd yn oed fwy diddorol yw ei fod yn teithio gyda cyflymder penodol. Felly os yw galaeth neu llwch sy’n allyrru ymbelydredd submillimeter a gyda pellter o 10 blwyddyn golau i ffwrdd, yr ydym yn gallu gweld y galaeth neu’r llwch 10 mlynydd yn ôl. Yn yr un modd mae golau o’r haul yn cymryd 8 munud i gyrraedd y ddaear; mae’r delwedd yr ydym yn ei weld o’r haul 8 munud yn hwyr. Felly mae’n bosib edrych yn ôl mewn amser. (Peidiwch byth ag edrych ar yr haul yn uniongyrchol!)
Yn ôl at y ffilm: mae’n dangos antur criw o ffisegwyr wedi ei arwain gan Mark Devlin - nifer ohonynt o Brifysgol Caerdydd - yn ceisio codi lloeren at drothwy gofod. Y rheswm fod angen gwneud hyn yw fod atmosffer y ddaear yn amsugno ymbelydredd submillimeter, gan wneud hi’n amhosib ei fesur ar y wyneb. Bydd y gost o rhoi lloeren mewn i’r gofod yn golygu miliynau o bres a blynyddoedd o aros. Y dull maent yn ei ddefnyddio i godi’r lloeren yw balwn mawr! Mae’r ceisiad gyntaf yn diweddu’n drist; er iddynt gasglu gwybodaeth, mae lens y lloeren yn torri wrth iddi ddychwelyd i ddaear. Hyn ar ôl taith llwyddiannus o Sweden i Ganada.
Rywsut neu gilydd, mae lens newydd a lloeren newydd yn cael ei hadeiladu sydd ddim mor frau gan arwain y tîm o wyddonwyr at Antartica. Y tro hyn mae pethau’n edrych yn fwy ddisglair ond mae’r bocs sy’n cadw’r data yn mynd ar goll ryw 120 milltir o safle glanio gwreiddiol y lloeren a hyn ar gyfandir fflat gwyn dinodwedd.
Wedi chwilio mawr, maent yn dod o hyd i’r bocs ac yn casglu’r data sydd wedi ei gofnodi. Mae’r hyn sydd wedi ei gofnodi’n anhygoel! Mi wnaeth Telesgôp Gofod Hubble ddarganfod galaethau nad oedd pobol erioed wedi ei gweld drwy ddefnyddio offer sydd yn syml, yn gamera gyda long exposure hir, gan gofnodi ffynonellau golau gwan. Rŵan mae BLAST wedi cofnodi hyd yn oed mwy o galaethau trwy ‘weld’ y gofod mewn dull gwahanol. Credai’r gwyddonwyr fod ganddynt ddigon o wybodaeth yma i fod yn brysur am y 15 mlynedd nesaf. Be bynnag fydd canlyniad y gwaith mi fydd yn ymddangos ar Google Sky.
Gallwch ymweld a gwefan y ffilm a gweld cipolwg o’r ffilm:
Uchod mae Mark Devlin (Prifysgol Pennsylvania), Enzo Pascale (Prifysgol Caerdydd) a Peter Hargrave (Prifysgol Caerdydd).
(O.N. Yr ydywf yn gwneud ymchwil i effeithiau ymbelydredd TeraHertz ar collagen un o ddeunyddiau craidd croen. Os oes gennych diddordeb clywed am hyn, gadewch sylw.)



