Treiddiad y Gymraeg ym myd addysg

Gellir dadlau y cychwynodd addysg Gymraeg fodern gyda chyhoeddiad Y Gymraeg mewn Addysg a Bywyd yn 1927, gan ‘Y Weinyddiaeth Addysg’. Nid oes copi rhydd arlein i’w ganfod, ond mae cofnod ar Google Books. Llwyddais i ffeindio ailgyhoeddiad o 1953  yn llyfrgell Safle Normal Prifysgol Bangor, gyda’r map hwn o’r nifer o blant sy’n derbyn addysg Gymraeg yn yr ysgol gynradd.

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg

Dosraniad plant yn derbyn addysg Gymraeg. (Gwreiddiol: 11.5MB)

Mae’r map yn dangos be y byddwn wedi ei ddisgwyl bryd hynny. Addysg Gymraeg mewn ysgolion, yn yr ardaloedd hynny sydd â chanran uchel o siaradwyr Cymraeg. Nid oedd gwybodaeth ar gael am ysgolion uwchradd na phrifysgolion, ond buaswn wedi disgwyl gweld dim patrwm tebyg i addysg gynradd.

Yn amlwg mae addysg uwchradd Cymraeg i’w gael yn y rhanfwyaf o Gymru heddiw, ac yn fwy fwy ym mhrifysgolion Cymru gyda sefydlu’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Y patrwm yw twf mewn ‘addysg’, fel sydd wedi ei nodi yn y teitl. Ers y 1950au hyd heddiw, mae addysgu wedi bod yn cynyddu o oedran babanod, hyd gynradd, hyd uwchradd, a rŵan mewn prifysgolion. Y weithred ffurfiol o drosglwyddo gwybodaeth, gwaith sydd wedi ei wneud eisoes, at eraill, sydd wedi cynyddu o ran darpariaeth yn y Gymraeg,.

Y cam nesaf yw cynyddu defnydd o’r Gymraeg ym meysydd ymchwil. Mae hyn yn amlwg wedi bod yn digwydd eisoes mewn pynciau fel y Gymraeg a hanes, ond beth am beirianneg neu gwleidyddiaeth? Y broblem gyda defnyddio rhywbeth fel y nifer o ddoethuriaethau fel ffon fesur, yw bod ymchwil yn cael ei gynnal mewn maes arbenigol cul. I allu derbyn doethuriaeth, rhaid i’r ymgeisydd allu ffeinio unigolion arbenigol eraill i farcio’r gwaith. Cyfrwng Saesneg bydd hyn mwy na thebyg. Caiff doethuriaeth ei ennill ar sail y copi sy’n cael ei farcio, nid ar y gwaith na sut y’i cynhaliwyd.

Mewn gweldydd sydd â ieithoedd cadarn fel yr Almaen, gellir canfod yn aml tudalen agoriadol sydd â ‘Zusammenfassung’ ar y top. Yr arfer yw cyflwyno doethuriaeth Saesneg gyda chrynodebau neu ‘abstract’ yn yr Almaeneg yn gyntaf, a’r Saesneg yn ail. Mae hyn yn sicrhau bod rhan o waith arbennigol, er yn bitw, yn cael ei gyflwyno mewn cyd-destun Almaeneg. Yn ogystal a hyn, mae rhai prifysgolion, fel Prifysgol Melbourne yn Awstralia, yn nodi os yw doethuraeth am gael ei gyflwyno mewn iaith arall, rhaid cynnwys copi ryw 5,000 i 10,000 air sy’n crynhoi gwaith 80,000 o eiriau, yn y Saesneg.

Petai camau fel hyn yn cael ei gymryd yng Ngymru, nid yn unig y byddem yn ychwanegu at gorpws gyda geiriau arbenigol naturiol Gymraeg, ond gallem addysgu pobl gyda’r union wybodaeth a ddysgwyd yma yng Nghymru.

Dysgu ac addysgu, yng Nghymru.

Celfyddyd-X

veldboeket_low

Mewn ysbyty y byddwch yn disgwyl ffeindio pleydrau-x; eraill yn ei ddefnyddio ym meysydd peirianneg, cemeg a ffiseg. Bydd Arie van ‘t Riet yn ei ddefnyddio i wneud celf. Mae’n ffisegydd radiolegol o’r Iseldiroedd sy’n cymryd lluniau pelyd-x o blanhigion ac anifeiliaid ac yn eu lliwio. Gallwch weld mwy o’i waith ar ei wefan, gan gynnwyd fideo TED.

Peryg addasu cnydau’n ennynol

Soniwyd yr wythnos hon, y daw cnydau gyda genynnau addasiedig (genetically modified) i’n siopau yng nghynt na’r disgwyl. Bwriad un grŵp yw datblygu tomatoau sy’n cynnwys y pigment anthocyanin. Anthocyanin sy’n rhoi’r lliw porffor tywyll i lus America, a’r gred yw eu bod y gwrthocsidydd gyda sawl mantais i’n iechyd. Yn ogystal a hyn, mae grŵp arall yn ceisio datblygu cnydau a fydd yn cynnwys omega-3 sy’n gwrthlidiol.

Newyddion da yn tydi? Ond praint mor cadarn yw ein dealltwriaeth o’r gwyddoniaeth? Mae ymchwil o blaid bod gwrthocsidyddion yn fanteisiol, gan eu bod yn adweithio gyda radicalau a fyddai fel arall yn arwain at niweidio celloedd a hyd yn oed arwain at gancrau. Ers peth amser, mae pobl yn hyderus bod bwyta pysgod, sy’n cynnwys omega-3, o fudd i’r galon, cymalau a’r ymennydd. Ond a ydym yn llwyr deall sut mae hyn yn gweithio? Yn y naill enghraifft mae dadlau cadarn yn erbyn.

Ydi o’n syniad da addasu’r byd naturiol, er mwyn i ni geisio mantais, yn seiliedig ar ein dealltwriaeth presenol? Cynnydd gwyddoniaeth yw ei allu i addasu a newid, ac o ganlyniad bydd gwyddoniaeth fory yn wahanol i wyddoniaeth heddiw. Dylem newid ein byd i gyd-fynd â’n dealltwriaeth, neu newid ein dealltwriaeth i gyd-fynd â’n byd?

Ysgrifennu

Sgwennu, sgwennu a mwy o sgwennu!

Os nad ydych yn gwybod eisoes, dwi ym merfeddion doethuriaeth – bellach yn fy nhrydydd blwyddyn – ac erbyn hyn o dan bwysau i ysgrifennu fy nghanlyniadau. Ryw wythnos yn ôl es i weld sut oedd fy mharth newyddsbon.com, ond i sylweddoli nad oedd yn gweithio. Wrth ystyried atgyfodi’r wefan, meddyliais ei fod yn le addas i ymarfer ysgrifennu.

Yr ydwyf wedi clywed droeon am academyddion gwyddorau a pheirianneg yn pwysleisio pwysigrwydd rhyddiaeth. Arferid ysgrifennu mewn llyfrau i gofnodi rhifau neu ddiagramau, ond prin bydd ysgrifennu estynedig i ddigrifio’r gwaith i eraill. Y bwriad yw ymarfer ysgrifennu’n gyffredinol – dod i arfer gyda’r amrywiaeth posib o gychwyn brawddegau – dianc o ddefnyddio “mae” i gychwyn pob brawddeg fel sy’n hawdd gwneud.

Arferais darllen ac ysgrifennu’n reit aml am bethau digon amrywiol, ond nid ar y we; dyma geisio dychwelyd.