Cartograffiaeth yw’r grefft o greu darluniau cyffredinol neu gymleth sy’n cyfleu nodweddion ffisegol fel ffyrdd neu fynyddoedd, neu nodweddion mwy haniaethol fel ffiniau gweinyddol. Mapiau – sydd yn deillio o wybodaeth gofodol. Er fod y syniad yn digon syml ac yn beth sydd wedi ei gyflwyno i ni ers yn blant, gall fod yn andros o ddefnyddiol a phwerus.
Gall cartograffiaeth gael ei dderbyn fel celf neu wyddor. Celf yn y modd mae gwybodaeth yn cael ei gyflwyno i’r defnyddiwr, a hwnw mewn dull priodol, lliwgar a hwylus; gwyddonol gan fod angen cynllun o sut i greu fap o ystadegau neu greu topoleg o nodweddion ffisegol fel map tiwb Llundain. Gweler isod.
Nid oes raid i gartograffiaeth fod yn llym gysylltedig â daearyddiaeth. Gall cael ei ddefnyddio mewn meysydd cymdeithasegol neu hyd yn oed llenyddiaeth. Gweler y llun isod ar sut mae cymeriadau gweithiau William Shakespeare yn croesi ei gilydd. Wedi dweud hyn, mae cartograffiaeth yn dibynnu ar wybodaeth gofodol sy’n rhoi mapiau i ni. Tydi map ddim pob tro yn gysylltiedig â chartograffiaeth. Cerwch i wefan Information is Beautiful am sawl enghraifft sydd ddim yn defnyddio unrhyw wybodaeth gofodol o gwbl.
Mae bywydau nifer wedi cael eu newid gyda dyfodiad Google Maps, a chyn hynny gwefannau fel StreetMap a MultiMap. Ym mhob enghraifft maent wedi bod yn defnyddio gwybodaeth caeëdig, unai wedi ei gasglu gan nhw eu hunain neu’n cael ei ddefnyddio drwy drwydded gan yr Arolwg Ordnans neu gwmni arall. Gwefan sydd yn cynnig gwasanaeth mapio a hynny’n god agored yw OpenStreetMap. Disgrifir fel Wikipedia’n cwrdd â mapiau – yn rhydd i bawb olygu a chyfrannu cymaint a phosib.
Yn y rhifyn cyfredol o’r cylchgrawn Wired (Medi 2010) mae sôn am OpenStreetMap a sut i gyfleu gwybodaeth yn weledigaethol. Cafodd defnydd mawr o OpenStreetMap ei wneud adeg y trychineb yn Haiti. Wrth i gyrff cymorth rhyngwladol geisio teithio trwy Haiti o’r Weriniaeth Dominicaidd, yr nifer yn mynd ar goll. Oherwydd hanes Haiti, does ddim llawer o fapio wedi digwydd neu ddim byd digon dibynnol a chyfredol. Mi wnaeth y cymhorthwyr cyntaf i Haiti gwneud yr ymdrech i ddefnyddio dyfais GPS i fapio prif lwybrau’r wlad. Cafodd hyn ei gofnodi ar OpenStreetMap a oedd wedyn wedi ei olygu arlein i symleiddio cromliniau fewn i linellau mwy syth; nid i gynrychioli’n union ond i roi syniad o’r tirwedd – ble mae afonydd, coedwigoedd, pontydd.
Gan fod OpenStreetMap yn god agored mae modd ychwanegu at y peth, nid yn unig gyda gwybodaeth atodol, ond y system ei hun. Mae cynllunio sylweddol y tu ôl i’r system sy’n caniatau i bobol nodi pob math o nodweddion gan gynnwys blychau post, coed unigol, safle bws neu dafarn lleol. Gall gwybodaeth helaeth gael ei ychwanegu fel enwau Cymraeg neu Saesneg, enw tafarn, haen ffordd os oes mwy nag un ffordd yn croesi ei gilydd.
Gyda OpenStreetMap yn god agored sy’n cynnwys API (rhyngwyneb rhaglennu rhaglen?) gall meddalwedd gael ei ddatblygu i ychwanegu, golygu neu echdynnu gwybodaeth. Un o rhain yw Merkaator (swnio’n debyg i Mercator yn tydi?), meddalwedd goygu cod agored. Yng Nghymru mae llefydd fel Caerdydd wedi ei fapio’n reit dda hyd yn hyn. Mae hwn wedi gael ei wneud yn haws gyda stadau o dai sydd a ffyrdd syth sy’n croesi megis matrics. Nid yw llefydd eraill wedi eu mapio cystal. Edrychwch ar rywle fel Bae Colwyn sydd a phoblogaeth reit uchel a sydd wedi ei ledaenu, nid yw’r hyn sydd wedi ei fapio fel sy’n bodoli go iawn. Yn hyn dwi’n ceisio’i ddweud yw fod angen i bobl Cymru fynd ati i fapio Cymru! Gall hyn cael ei wneud gyda theclynnau GPS neu feddalwedd ar iPhone, neu ffôn sy’n rhedeg Android. Pa bynnag ffôn neu ddyfais sydd gennych gallwch ddatblygu meddalwedd iddo. Un tasg sydd angen ei wneud yw cyfieithu Merkaartor i’r Gymraeg.
O safbwynt Cymraeg gall nodweddion dderbyn unrhyw enw, gyda thag enw Saesneg neu enw Cymraeg. Tagiau posib yw ‘name’, ‘name:cy’ a ‘name:en’. ‘name’ sy’n cael y blaenoriaeth o’r tri neu fwy. Pwy sydd i benderfynu pa enw sydd ‘fwyaf swyddogol’? Pwy sydd am benderfyny os na Caerffili neu Caerphilly sydd am ymddangos, neu fod afon yn cael ei enwi’n Afon Clwyd yn lle River Clwyd. Gall ‘name’ cael ei lenwi gyda River Clwyd tra fo’r tag ‘name:cy’ yn cael ei lenwi gyda Afon Clwyd. Unrhyw ffordd bydd map yn dangos River Clwyd, a thrwy pori ymhellach bydd Afon Clwyd yn ymddangos, er fod gan yr afon enw Cymraeg cynhenid. Byddai lle fel Abertawe yn gallu cael ei drin yn fwy cyfartal gan fod yr enw Saesneg Swansea ag ystyr hollol gwahanol, a fod blaenoriaeth dros un enw neu’r llall yn amhosib ei wneud heb fod ag agenda. Isod mae llun o Merkaartor a sut mae modd golygu a gweld gwybodaeth.
Yr yn hen ddyddiau yr oedd perchenog yn cofio prisiau unigol nwyddau ei siop. Yna daeth codau bariau – cyfres o linellau o drychion gwahanol a chyfres o rifau o’u tanodd. System llinol yw hwn sydd yn ymddwyn fel allwedd cronfa-data yn unig. Tag adnabod ydyw, gyda unrhyw wybodaeth fel pris neu dull o gadw golwg ar sdoc yn cael ei gadw ar gronfa-data canolog. Mae rhai wedi bod yn greadigol ac wedi creu dyluniadau gwahanol, ond sydd dal yn cynnwys cyfres o linellau un dimensiwn. Gallwch weld rhai o’r dyluniadau ar wefan 
Mathau o god bar sydd i’w weld yn amlach yw’r rhai dau-dimensiwn. Wrach eich bod wedi gweld rhai matrics eisoes ar label barsel neu ddilledyn. Mae dros ugain o’r math yma’n bodoli gan gwmnioedd gwahanol, ond yn wahanol i’r rhai un-dimensiwn nid oes cronfa-data canolog. Cedwir gwybodaeth yn y tag ei hun, ac nid mewn cronfa-data sydd yn gwneud hi’n fwy defnyddiol a symudol. Cai’r tag ei ddarllen gyda chyfrifiadur/ffôn symudol gan ddefnyddio darllenydd laser neu gamera. Gallwch gael mwy o wybodaeth o wefan 
